Soru: Merhaba, ben 2 yıldır bir firmada çalışıyorum. Bizi 1 aylığına ücretsiz izne çıkarıyorlar ve 'sigortanızı donduruyoruz' diyerek bizden imza istiyorlar. İşverenin böyle bir hakkı var mı? Ayrıca imza atarsak tazminat talep edebilir miyiz ve işsizlik maaşı alabilir miyiz? 1 ay bitiminde tekrar işe alacağını söylüyorlar, teşekkürler.
Çalışma hayatında sıkça karşılaşılan "ücretsiz izne sevk etme" uygulaması, çoğu zaman yasal bir hakmış gibi sunulsa da, aslen iş hukukunun temel ilkeleriyle çelişen ağır bir ihlal barındırabilir. Konuyu kurumsal ve hukuki bir çerçevede değerlendirdiğimizde karşımıza çıkan tablo şudur:
1. Ücretsiz İzin Tek Taraflı Bir Karar Olamaz
4857 sayılı İş Kanunu’nda işverene tanınmış "tek taraflı ücretsiz izne çıkarma" gibi bir yetki bulunmamaktadır. Ücretsiz izin, özü itibarıyla iş sözleşmesinin askıya alınmasıdır ve bu ancak tarafların (işçi ve işveren) karşılıklı ve yazılı mutabakatı ile mümkündür. İşverenin bu yöndeki talebi bir "teklif" niteliğindedir; işçinin bu teklifi kabul etme zorunluluğu yoktur.
2. Rıza Dışında Uygulama: "Eylemli Fesih" Kavramı
İşçinin rızası alınmadan, tek taraflı bir dayatmayla gerçekleştirilen ücretsiz izin uygulaması basit bir "çalışma koşulu değişikliği" değil, iş sözleşmesinin işveren tarafından haksız yere feshedilmesidir. * İş hukukunda bu durum "eylemli fesih" olarak adlandırılır. İşveren işçiye iş vermeyerek ve ücret ödemeyerek, aslında iş akdini sona erdirme iradesini ortaya koymuş sayılır.
3. Yazılı Onayın (İmzanın) Hukuki Değeri
İşverenlerin bu süreçte işçiden imza istemesinin yegane sebebi, yapılan hukuksuz işlemi "işçinin rızası var" diyerek yasal kılıfa uydurma çabasıdır.
İmza Atılırsa: İşçi, ücretsiz izni ve bu süredeki mahrumiyetleri (ücret ve sigorta kaybı) kabul etmiş sayılır. Sözleşme feshedilmediği için tazminat davası açma hakkı o an için doğmaz.
İmza Atılmazsa: İşveren işçiyi işe başlatmak zorundadır. Başlatmıyorsa, işçi "iş akdim haksız feshedildi" diyerek yasal yollara başvurabilir.
4. Sosyal Güvenlik ve İşsizlik Maaşı Boyutu
"Sigorta dondurma" ifadesi hukuken karşılığı olmayan bir terimdir. Ücretsiz izin süresince:
Prim ödenmediği için işçinin sosyal güvenlik hakları kesintiye uğrar.
İş akdi kağıt üzerinde "devam ediyor" göründüğü için işçi bu sürede İşsizlik Maaşına başvuramaz. Bu durum, çalışanı hem maaşsız hem de devletsiz bir güvencesizlik sarmalına iter.
Sonuç ve Öneri:
Çalışma hayatında işverenlerin geçici darboğazları aşmak için başvurduğu bu yöntem, işçinin rızası alınmadığı sürece hukuk nezdinde **"geçersiz"**dir. Bu durumdaki çalışanlar açısından izlenmesi gereken yol; yazılı onay vermemek ve işverenin bu dayatmasını "iş akdinin haksız feshi" olarak değerlendirip, başta kıdem ve ihbar tazminatı olmak üzere tüm yasal alacaklarını yargı yoluyla talep etmektir.