Aliağa'daki Habaş Demir Çelik Fabrikası'nda 17 işçi öldü. Bu, yalnızca bir fabrikanın değil, bir sisteminin de sınavıdır. HABAŞ'ın Aliağa tesislerinde yıllardır ölümlü ve yaralanmalı olaylar yaşanıyor. Son üç olay, yaklaşık üç hafta içinde yaşandı. Ölenlerin önemli bölümünün taşeron işçi olması, riskin kimin üzerinde biriktiğini de gösteriyor.
875 MÜFETTİŞ, 2,5 MİLYON İŞYERİ
Bakan Işıkhan, Meclis'te Türkiye'de aktif görev yapan 875 iş müfettişi bulunduğunu ve mevcut işyeri sayısı nedeniyle tüm işyerlerinin fiilen denetlenmesinin mümkün olmadığını söyledi. Yaklaşık 2,5 milyon işyerinin 1 milyonu tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta.
EMEK-AR'ın ILO ve Bakanlık verilerine dayanan raporuna göre müfettiş başına 2.445 işyeri düşüyor. Bulgaristan'da bu rakam 550. Her 100 bin çalışana 2,8 müfettiş düşerken Almanya'da bu oran 14,4. Aynı rapora göre 2017-2024 arasında çalışan sayısı yaklaşık 4,5 milyon artarken müfettiş sayısı 1.019'dan 917'ye geriledi; yıllık denetim sayısı da 2010'daki 29.292'den 2024'te 5.421'e düştü.
İkinci sorun, denetimin niteliği. Bakan, 2026'nın ilk on ayında 11.039 işyerine toplam 76.362 teftiş ziyareti yapıldığını, hayati tehlike saptanan 190 işyerinde işin durdurulduğunu ve uygunsuzlukların yaklaşık yüzde 90'ının teftiş sırasında giderildiğini açıkladı. TMMOB ise denetimlerde eksiklerin giderilmesi için işyerlerine tekrar tekrar süre verildiğini, caydırıcı yaptırım uygulanmadığını savunuyor. EMEK-AR da müfettişlerin yetkisini daraltan yönetmelik değişikliklerine ve müfettişlerin "bilinçlendirme" etkinliklerine yönlendirilmesine dikkat çekiyor. Sonuç: devlet, tehlikenin en yüksek olduğu işyerlerine bile yılda bir kez gidemiyor; gittiğinde de çoğu zaman ceza yerine süre veriyor.
DENETİM İÇ DENETİME DÖNÜŞTÜ
ILO Ankara Ofisi'nin yargı ve İSG profesyonelleriyle yaptığı çalışmada, uzmanın işverene maddi açıdan bağımlı olması temel sorun olarak öne çıkıyor. Hukukçular, işverene maddi bağımlı birinin bağımsızlığından söz etmenin kolay olmadığını, OSGB modelinde de uzman ile işveren arasında iş sözleşmesi bulunmasa bile tam bağımsızlığın söz konusu olmadığını belirtiyor. OSGB'lerle çalışan uzmanlarla yapılan nitel bir araştırma ise uzmanların işin piyasalaşmasından ve OSGB ile müşteri işveren arasındaki ticari ilişkiden kaynaklanan baskıdan söz ettiğini kaydediyor.
Özetle: uzman raporunu yazıyor, işveren ise uzmanın ücretini ve OSGB'nin müşterisi olup olmayacağını belirliyor. Böyle bir düzende yaptırım gücü olmayan uzmandan, işverene "hayır" demesi bekleniyor. Üstelik Kanun, uzman ya da OSGB kullanmanın işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını da söylüyor; ama denetimin aracı işverenin kendi seçtiği ve ücretlendirdiği kişi olunca, bu sorumluluğun uygulamada nasıl sınanacağı belirsiz kalıyor.
KÂĞIT ÜZERİNDE İSG ÖLÜMLER SÜRÜYOR
Bakanlık, son üç yılda İSG hizmeti alan işyeri sayısının 166 binden 793 bine, hizmet alan çalışan sayısının 6,4 milyondan 12,1 milyona çıktığını bütçe sunumunda açıkladı. Bunlar girdi göstergeleri: kaç işyerinin kâğıt üzerinde uzman ve hekimle "eşleştirildiği".
Çıktı göstergesi ise ölümler. İSİG Meclisi'nin raporlarına göre Mayıs'ta 212, Haziran'da 228, Temmuz'da 214, Ağustos'ta 226, Eylül'de 226 işçi öldü; yılın ilk dokuz ayındaki toplam en az 1.736. B 2013'ten beri ilk kez beş ay üst üste 200'ün üzerinde ölüm yaşandı. İSİG verileri basın ve yerel kaynak taramasına dayanıyor; resmî istatistik değil, ama eğilimi gösteriyor.
İki rakam yan yana okununca şu sonuç çıkıyor: İSG hizmeti alan işyeri sayısı yaklaşık dört katına çıkarken ölümler belirgin biçimde azalmış görünmüyor. HABAŞ bunun en çarpıcı örneği olabilir; 37 uzmanın bulunduğu bir tesiste bile 17 işçi öldü. Bu, uzmanların kusurlu olduğu anlamına gelmez; soruşturma bunu ortaya koyacaktır. Ama sistemin, uzman sayısıyla güvenliği ölçtüğünü gösterir.
NE YAPILMALI?
HABAŞ'ın ardından "kimin ihmali varsa" sorusu doğru, ama yetersiz; soruşturma yalnızca sahadaki son halkaya inerse sistem aynen sürer. Tartışmaya şu başlıkların girmesi gerekiyor:
Bağımsız İSG hizmeti: Uzmanın ücretini denetlediği işverenin değil, kamusal bir havuzun ödemesi. Uzmanın raporunu yazdığı kişiyle ticari ilişkisi olmamalı.
Müfettiş kapasitesi: EMEK-AR raporu, ILO'nun her 15 bin çalışana 1 müfettişi yeterli gördüğünü aktarıyor. Çalışan sayısı 32,6 milyon alındığında bu, kabaca 2.200 müfettiş eder; bugün 875 var.
Süre değil yaptırım: Hayati tehlikede süre verilmemeli; iş durdurma ve caydırıcı ceza esas olmalı. Müfettişlerin yetkisini daraltan düzenlemeler gözden geçirilmeli.
Denetim şeffaflığı: Her ölümlü kazadan sonra, o işyerinin son beş yıllık teftiş, uygunsuzluk ve ceza kayıtları kamuoyuyla paylaşılmalı.
İşçinin söz hakkı: İSG kurulunda ve sahada sendikalı işçi temsilcisinin güçlü yetkileri; işçinin tehlikeli işi reddetme hakkı uygulamada korunmalı.
Sorumluluğun yukarı çıkması: Soruşturma, bakım ve üretim kararlarını veren yönetim kademesini de kapsamalı; taşeron zincirinde asıl işverenin sorumluluğu somut biçimde sorgulanmalı.
Kısacası: iş cinayetleri, denetimin denetlenenin eline bırakıldığı bir düzenin sonucudur.
(Kaynak: Birgün Gazetesi 11 Kasım 2026)